Rozpoznawanie systemów, diagnostyka i wymiana w układzie najazdowym

Hamulce w przyczepie to temat często bagatelizowany, dopóki w pełni załadowana laweta nie zacznie "pchać" samochodu przy hamowaniu lub piszczeć tak głośno, że przechodnie zatykają uszy. W przeciwieństwie do samochodów, gdzie króluje hydraulika, w przyczepach o DMC powyżej 750 kg stosuje się mechaniczny hamulec najazdowy. To prosta, ale genialna konstrukcja, której sercem są właśnie szczęki i bębny.

Ich serwis różni się znacząco od tego, co znamy z aut osobowych. Mamy tu do czynienia z automatem cofania, linkami w pancerzach i specyficznymi łożyskami. W tym poradniku przeprowadzimy Cię przez tajniki układów hamulcowych wiodących producentów (AL-KO, KNOTT) i podpowiemy, jak zadbać o bezpieczeństwo zestawu.

Jak to w ogóle działa? Różnica między autem a przyczepą

Zrozumienie zasady działania jest kluczem do naprawy. W przyczepie nie ma płynu hamulcowego, pompy ani serwa. Cała siła hamowania pochodzi z bezwładności. Gdy Ty hamujesz samochodem, przyczepa napiera na hak. Siła ta wciska suwadło w urządzeniu najazdowym (na dyszlu), które poprzez dźwignię pociąga stalowe linki. Linki te wchodzą do bębnów i mechanicznie rozpychają szczęki. Dlatego tak ważne w przyczepach jest nie tylko samo okładzina cierna, ale też stan linek i mechanizmów rozpierających, które w autach osobowych w tej formie nie występują.

Rozpoznanie osi: AL-KO, KNOTT czy coś innego?

Zanim kupisz części, musisz wiedzieć, co masz pod podłogą. W świecie przyczep liczą się głównie dwaj gracze: AL-KO oraz KNOTT (rzadziej BPW czy WAP). Części te nie są zamienne.

Jak je rozpoznać bez zdejmowania koła?

• AL-KO: Często na dekielku piasty (kapslu) widnieje wytłoczone logo. Charakterystyczne dla AL-KO są też specyficzne śruby kół lub kształt bębna z ożebrowaniem chłodzącym. Tabliczka znamionowa osi (na środku belki pod przyczepą) powie Ci wszystko – szukaj typu osi (np. B-1200).
• KNOTT: Stosuje często łożyska kompaktowe wodoszczelne (WATERPROOF). Ich systemy szczęk mają nieco inne sprężyny ściągające.
• Wymiary: Jeśli brak naklejek, mierzysz średnicę wewnętrzną bębna i szerokość szczęki. Typowe rozmiary to 200x50 (najpopularniejsze w lawetach), 160x35 (lekkie przyczepy) czy 250x40.

Automat cofania – Co to jest i jak wpływa na szczęki?

To element, który odróżnia szczęki przyczepowe od samochodowych. Skoro hamulec działa na nacisk dyszla, to jak cofnąć przyczepą pod górę bez blokowania kół? Odpowiada za to automat cofania wbudowany w jedną ze szczęk. Jest to specjalny mechanizm, który pozwala szczęce "zapaść się" lub przesunąć, gdy koło kręci się do tyłu, mimo że linka jest zaciągnięta.

Dlaczego to ważne przy serwisie?

• Szczęki w komplecie na jedno koło są różne: jedna jest "zwykła" (pierwotna), a druga ma wbudowany mechanizm ruchomy (wtórna z automatem).
• Błędny montaż (zamiana miejscami) spowoduje, że albo nie będziesz miał hamulców jadąc do przodu, albo nie cofniesz zestawem.

Kiedy wymieniać? Objawy zużycia w przyczepie

W przyczepie rzadko montuje się czujniki zużycia klocków. Musisz polegać na obserwacji i "czuciu" zestawu.

Sygnały kwalifikujące szczęki do wymiany:

• Dźwignia ręcznego w pionie: Jeśli zaciągasz hamulec ręczny przyczepy, a dźwignia staje pod kątem 90 stopni (pionowo) i prawie nie stawia oporu, oznacza to, że okładziny są cienkie lub linki wyciągnięte.
• Stuki przy hamowaniu: Gdy suwadło dobija do końca, a przyczepa szarpie autem – hamulce są za słabe (często wina regulacji, ale też zużytych szczęk).
• Grubość okładziny: Wiele bębnów ma z tyłu (w tarczy kotwicznej) otwory rewizyjne zaślepione gumką. Zajrzyj tam – jeśli okładzina ma mniej niż 2 mm grubości, wymieniaj.
• Zeszklenie i korozja: Jeśli przyczepa stała w trawie 2 lata, okładziny mogły odkleić się od metalu (korozja) lub stwardnieć na kamień, co drastycznie obniża skuteczność.

Przygotowanie do wymiany i potrzebne narzędzia

Bezpieczeństwo przy pracy z przyczepą jest kluczowe, bo jest ona lekka i łatwo ją zrzucić z podnośnika.

Lista niezbędna:

1. Klucz dynamometryczny: Konieczny do dokręcenia nakrętki łożyskowej.
2. Nowe nakrętki łożyskowe (jednorazowe!): W większości nowoczesnych osi nakrętka jest jednorazowego użytku (samokontrująca). Nie używaj starej!
3. Ściągacz do sprężyn: Sprężyny w przyczepach są bardzo twarde.
4. Smar miedziany/ceramiczny: Do mechanizmów ruchomych (nie na okładziny!).
5. Zmywacz do hamulców.

Ważne: Nigdy nie zaciągaj hamulca ręcznego podczas pracy. Zablokuj koło po przeciwnej stronie klinami.

Wymiana krok po kroku – na co uważać?

Proces różni się nieco w zależności od producenta (AL-KO / Knott), ale ogólny schemat jest podobny:

1. Demontaż bębna: Zdejmij dekielek, odkręć nakrętkę główną. Bęben powinien zejść wraz z łożyskami (w nowszych typach są to łożyska kompaktowe wprasowane w bęben).
2. Ocena wnętrza: To idealny moment, by sprawdzić stan rozpieraka (zamka). W przyczepach lubią one rdzewieć i zacierać się. Jeśli rozpierak nie chodzi płynnie, wymień go. Linki hamulcowe również muszą chodzić luźno w pancerzach.
3. Wymiana szczęk: Zrób zdjęcie układu sprężyn! Jest ich zazwyczaj dużo (ściągające, dociskowe). Zdejmij stare szczęki, wyczyść tarczę kotwiczną, nałóż odrobinę smaru w miejscach styku metal-metal (ślizgi).
4. Montaż: Załóż nowe szczęki, pamiętając o właściwym umiejscowieniu automatu cofania (zgodnie z kierunkiem obrotu kół do przodu).
5. Bębny: Jeśli bęben ma duży rant (próg) od zużycia, należy go stoczyć lub wymienić bęben na nowy. Nowa szczęka na starym, rantowanym bębnie to proszenie się o kłopoty przy montażu i regulacji.

Regulacja – najważniejszy punkt programu!

W samochodzie hamulce regulują się same hydraulicznie. W przyczepie musisz to zrobić ręcznie! To najczęściej pomijany krok.

Jak wyregulować hamulec w przyczepie?

1. Załóż bęben i dokręć łożysko (z odpowiednim momentem, np. 290 Nm dla wielu osi AL-KO – sprawdź w instrukcji!).
2. Znajdź otwór regulacyjny z tyłu tarczy kotwicznej (często oznaczony strzałką).
3. Włóż płaski śrubokręt i kręć śrubą regulacyjną (gwiazdką), która rozszerza szczęki.
4. Kręć tak długo, aż koło zablokuje się na amen (nie dasz rady obrócić ręką).
5. Teraz odpuść (odkręć) regulator o kilka ząbków – tak, aby koło zaczęło się swobodnie kręcić, ale byś słyszał delikatne ocieranie szczęk.

Dopiero po wyregulowaniu szczęk w bębnach zabierasz się za naciąganie linek przy orczyku (pod podłogą). Nigdy odwrotnie!

Linki hamulcowe – cichy zabójca szczęk

Częstym powodem spalenia nowych szczęk i bębnów są stare linki. Pancerze linek w przyczepach często pękają, do środka dostaje się woda i rdza. Efekt? Linka zaciąga hamulec, ale sprężyny nie mają siły jej cofnąć. Jedziesz z lekko zaciągniętym hamulcem, co w 10 km potrafi rozgrzać bęben do czerwoności i zniszczyć łożysko (wytapiając smar).

Dobra rada: Przy wymianie szczęk zawsze odepnij linki i sprawdź ręką, czy chodzą w pancerzu idealnie gładko. Jeśli czujesz jakikolwiek opór lub chrobotanie – wymień linki na nowe (najlepiej w wersji "Longlife" lub w pancerzu teflonowym). Koszt jest niewielki w porównaniu do zniszczonej osi.